Etapy i fazy rekultywacji gruntów
Przywrócenie zdolności produkcyjnej odbywa się w wyniku wykonania wielu czynności wchodzących w skład rekultywacji określonej mianem technicznej i biologicznej. Całość zabiegów rekultywacyjnych podzielona jest na trzy fazy: przygotowawczą, podstawową i szczegółową. „
W ramach fazy przygotowawczej następuje — po zebraniu odpowiednich informacji — ustalenie kierunku rekultywacji, a następnie opracowanie dokumentacji rekultywa- cyjnej (pełnej lub uproszczonej).
Faza rekultywacji podstawowej obejmuje wykonanie podstawowych czynności, takich jak:
1) ukształtowanie rzeźby terenu oraz uregulowanie warunków hydrologicznych,
2) odtworzenie gleb metodami technicznymi,
3) zrekonstruowanie istniejących lub budowa nowych dróg dojazdowych.
W zakres fazy rekultywacji szczegółowej wchodzą:
1) uregulowanie stosunków rekultywowanej gleby,
2) neutralizacja utworów toksycznych i użyźnianie utworów jałowych,
3) wprowadzenie roślinności odtwarzającej warunki biologiczne w glebie,
4) obudowa biologiczna lub biologiczno-technićzna skarp oraz pasów terenu u ich podnóży i na koronie.
Najważniejszą z wymienionych czynności wchodzących w zakres prac rekultywacyjnych jest odtwarzanie gleby, czyli ożywienie wierzchniej warstwy gruntu. W Polsce znane są obecnie dwie podstawowe metody odtwarzania gleby, a mianowicie:
1) metoda technicznego odtwarzania gleby, w ramach której można wyróżnić trzy jej odmiany, tzn.:
a) metodę izolacji polegającą na pokryciu gruntu rekultywowanego (toksycznego łub jałowego) warstwą gleby o odpowiedniej grubości,
b) metodę neutralizacji polegającą na zobojętnianiu szkodliwych dla życia gleby środków występujących na rekultywowanym terenie,
c) metodę dekoncentracji (rozrzedzenia) polegającą na rozrzucaniu środków toksycznych, bądź jałowych występujących na rekultywowanym obszarze (na większej powierzchni bądź na wymieszaniu z większą ilością gruntu).
2) metoda biologiczna odtwarzania gleb polegająca na kierowaniu i przyspieszaniu procesów glebotwórczych na odpowiednio przygotowanym terenie.
Technika rekultywacji obszarów zdewastowanych zależy od bardzo wielu czynników wynikających zarówno z charakteru gruntów rekultywowanych, jak i z zakresu prac niezbędnych dla określonego kierunku rekultywacji. Przy opracowaniach metod rekultywacji przydatna jest klasyfikacja terenów wymagających rekultywacji pod względem trudności przeprowadzenia zabiegów rekultywacyjnych. Próbą takiej klasyfikacji jest prezentowany w tabeli 4.26 podział terenów wymagających rekultywacji dokonany ze względu na możliwości wykonania zabiegów. Wszystkie grunty wymagające rekultywacji podzielić można na 4 grupy, a mianowicie:
1) grunty bardzo trudne do rekultywacji,
2) grunty trudne do rekultywacji,
3) grunty średnio łatwe do rekultywacji,
4) grunty łatwe do rekultywacji.
Grupy te wyodrębnia się w zależności od toksyczności gruntu, jego możliwości produkcyjnych, warunków wodnych, rzeźby terenu i składu mechanicznego gruntu. Parametry wymienionych cech decydujące o przypisaniu określonego gruntu do jednej z 4 grup są przedstawione w tabeli 4.26. Wykorzystując zaproponowaną klasyfikację można stwierdzić, że technika prac rekultywacyjnych zależy od rodzaju grupy przydatności gruntu do rekultywacji.
Przebieg prac związanych z przywróceniem zdolności produkcyjnych obszarom zdewastowanym w warunkach przewagi produkcji rolniczej i rekreacji. Szczegółowe badania nad modelem i techniką prac rekultywacyjnych już od kilku lat prowadzi szereg ośrodków naukowych i badawczych, w głównie IUNG w Puławach i AGH w Krakowie.
Rekultywacja gruntów jest zabiegiem bardzo kosztownym. Koszty poniżej 20 tys. zł ponoszone na rekultywację 1 ha zdarzają się bardzo rzadko. Ma to zwykle miejsce przy małym stopniu dewastacji. Najczęściej koszty te wynoszą około 50 tys., a dochodzą także do 100+200 tys. zł za 1 hektar.
Powierzchnia gruntów wymagających rekultywacji według danych statystycznych na koniec 1974 r. wynosiła w Polsce 75,7 tys. ha. Faktycznie jednak powierzchnia ta jest co najmniej dwukrotnie większa, gdyż podana liczba nie ujmuje zdewastowanych terenów torfowych, terenów zniszczonych na skutek erozji gleb (głównie wąwozy), terenów, na których gromadzi się odpady komunalne, terenów po zniszczonych zabudowaniach (gruzowiska), terenów pod nie użytkowanymi odcinkami dróg i njałych (do 10 arów) wyrobisk materiałów budowlanych.