Inwentaryzacja gruntów zagrożonych erozją
Zasady inwentaryzacji gruntów zagrożonych erozją podaje instrukcja nr 3 Ministra Rolnictwa oraz Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z 18.VIII.1973 r. (Dz. U. nr 8, poz, 43).
Inwentaryzacja gruntów zagrożonych erozją została podzielona na inwentaryzację ogólną i szczegółową . Inwentaryzacja ogólna wykonana ma być kameralnie, na podstawie map: topograficznej i glebowo-rolniczej w skali 1:25 000, dla całego kraju, a w pierwszym rzędzie dla obsza’ów posiadających mapy glebowo-rolnicze. Przy tym erozja wodna powierzchniowa i erozja wietrzna inwentaryzowane będą tylko na gruntach rolnych i na gruntach państwowych gospodarstw leśnych pozostających w użytkowaniu rolnym. Rezygnuje się natomiast z takiej inwentaryzacji na obszarach zalesionych. Inwentaryzację form erozji liniowej, czyli wąwozów oraz stałych i okresowych potoków górskich wykonywać się będzie na grantach użytkowanych rolniczo i terenach zalesionych. Celem tej inwentaryzacji jest rozpoznanie stanu zagrożenia grantów rolnych przez różnego rodzaju erozję, wyznaczanie obszarów o różnym stopniu pilności ochrony terenu przed erozją, a dalej opracowanie ogólnokrajowego programu ochrony grantów przed tą formą degradacji.
Zasady wykonywania inwentaryzacji ogólnej. Inwentaryzację tę wykonuje się w pierwszym rzędzie dla obszarów posiadających mapy glebowe. Prowadzi się ją w rozbiciu na gminy oraz zlewnie — na jednej mapie. Za zlewnię podstawową przyjmuje się zlewnię cieku stałego, posiadającego nazwę na mapie i powierzchnię nie mniejszą niż 100 km2. Np. w zlewni rzeki Białej — o powierzchni 380 km2 – występują zlewnie cząstkowe rzeki Czarnej o powierzchni zlewni 120 km2 i rzeki Niebieskiej o powierzchni zlewni 85 km2. Przy inwentaryzacji wyodrębnia się jedynie zlewnię rzeki Czarnej.
Wyniki liczbowe inwentaryzacji erozji zestawiać można według następującego porządku . Wielkości procentowe oblicza się w stosunku do ogólnej powierzchni użytków rolnych. Za najmniejszą powierzchnię dla wykreślenia zasięgu zagrożenia przez poszczególne stopnie erozji wodnej powierzchniowej oraz erozji wietrznej przyjmuje się 10 ha.
Inwentaryzację ogólną należy prowadzić w następujący sposób:
A) w odniesieniu do erozji wodno-powierzchniowej:
1) wyznacza się na mapie topograficznej w skali 1:25 000 granice zlewni, gmin i województw oraz granice klas spadków,
2) na materiale przezroczystym nałożonym na tę mapę wykreśla się podstawowe elementy sytuacji terenowej — głównie drogi, mosty, siedziby urzędów gminnych, granice zlewni i gmin oraz granice stref rocznych opadów, jakie występują na analizowanym terenie,
3) na mapie glebowo-rolniczej w skali 1:25 000 dla obszarów o spadkach powyżej 6% zaznacza się gleby pod względem ich podatności na erozję wodno-powierzchniową. Następnie na tak przygotowanej kalce wykreśla się zasięgi zagrożone erozją wodno-powierzchniową i w efekcie tych czynności sporządza się zestawienie liczbowe obszarów zagrożonych tą formą erozji — zwłaszcza w stopniu 3, 4 i 5;
B) w odniesieniu do erozji wąwozowej — na mapie topograficznej w skali 1:25 000 wyznacza się obszary nie mniejsze niż 1 km2 — o zbliżonej koncentracji wąwozów i ustała się dla nich erozję wąwozową — tylko w stopniu 3, 4 lub 5. Na obszarach tych — zaczynając od fragmentu najsilniej pociętego wąwozami — wąwozy numeruje się, następnie mierzy ich długości — wraz z odgałęzieniami. Po zsumowaniu długości wszystkich wąwozów oblicza się wskaźnik gęstości, tj. iloraz łącznej długości wąwozów w kilometrach przez powierzchnię w kilometrach kwadratowych. Wydzielone obszary erozji wąwozowej w stopnach od 3 do 5 przenosi się na kalkę (o której wspomniano przy omawianiu inwentaryzacji erozji wodnej powierzchniowej), stanowiącą oryginał mapy erozji . Z wykonanych prac obliczeniowych i kartograficznych sporządza się zestawienie liczbowe;
C) w odniesieniu do potoków górskich – na mapie topograficznej zaznacza się powierzchnie o zbliżonej koncentracji występowania stałych potoków górskich. Oblicza się ich długość w kilometrach i wskaźnik gęstości w km/m2. Kontury wydzielonych powierzchni przenosi się na oryginał mapy ogólnej inwentaryzacji erozji. Wykonuje się następnie zestawienie liczbowe uzyskanych danych ;
D) w odniesieniu do erozji wietrznej – na mapie topograficznej dokonuje się podziału terenu pod względem jego urzeźbienia, zgodnie z tabelą 4.21. Na tej samej mapie wydziela się powierzchnie o różnej lesistości. Mogą one mieć różną wielkość, ale jako najmniejszy kontur przyjmuje się obszar o wielkości 1 km2. Następnie na mapie glebowo-rolniczej dokonuje się podziału gleb -na grupy różniące się od siebie pod względem podatności na erozję wietrzną. Mapę taką nakłada się następnie na mapę topograficzną z zaznaczeniem rzeźby terenu i lesistością, a potem wykreśla się na niej zasięgi erozji wietrznej w stopniu 4 i 5, które następnie przenosi się na oryginał mapy ogólnej inwentaryzacji erozji.
Przy dużym zróżnicowaniu gleb o małym zróżnicowaniu rzeźby terenu i lesistości celowa może okazać się pewna zmiana technologii. Na kalkę wrysowuje się mianowicie określone formy terenu i obszary o różnej lesistości, nakłada się je na mapę gleb i dopiero wtedy wkreśla się zasięgi erozji. Następnie – jak w przypadkach innych typów erozji wykonuje się zestawienia liczbowe uzyskanych rezultatów.
Z oryginału mapy ogólnej inwentaryzacji wszystkich rodzajów erozji wykonuje się odbitkę, na której oblicza się powierzchnię obszarów różnych stopni erozji, w obrębie gmin i zlewni. Kolejne zadanie stanowi wydzielenie obszarów o różnym stopniu pilności ochrony gleb przed wszystkimi formami erozji.
Po sporządzeniu wspomnianej odbitki z oryginału mapy zawierającej wynik ogólnej inwentaryzacji różnych form erozji i sporządzeniu zestawienia liczbowego, na tej samej odbitce wydziela się obszary o różnym stopniu pilności ochrony gruntu przed każdym z rodzajów erozji.
Stopnie tej „pilności” określa się według następujących zasad :
Stopień 1 – zabezpieczenie bardzo pilne – występuje wówczas, gdy ponad 25% ogółu gruntów rolnych w danej jednostce terytorialnej zagrożone jest przez wodną erozję powierzchniową w stopniu 4 i 5 iub gdy wskaźnik gęstości sieci wąwozów wynosi ponad 0,5 km/km2. Jeżeli w danej jednostce terytorialnej zagrożenie erozją występuje równomiernie i nie osiąga wartości granicznej.-ale koncentruje się na jakiejś większej powierzchni, to wówczas stopień i pilność zabezpieczenie wyznacza się dla tej właśnie powierzchni. Zasada ta dotyczy wyznaczenia wszystkich stopni piLnosci.
Stopień 2 — zabezpieczenie pilne — występuje wówczas, gdy 10+25% ogółu gruntów rolnych w danej jednostce terytorialnej zagrożone jest wodną erozją powierzchniową w stopniu 3, 4 i’ 5 iub erozją wietrzną w stopniu 4 i 5 lub gdy wskaźnik gęstości sieci wąwozów wynosi 0,25+0,5 km/km2. ’ i
Stopień 3 — zabezpieczenie mniej pilne — występuje wówczas, gdy do 10% ogółu gruntów rolnych w danej jednostce terytorialnej zagrożone jest wodną erozją powierzchniową w stopniu 3, 4 i 5 lub erozją wietrzną w. stopniu 4 i 5, a także gdy wskaźnik gęstości wąwozów wynosi poniżej 0,25 km/km2.
Obszary o różnych stopniach pilności ochrony gruntów przed erozją wykreśla się na oryginale mapy ogólnej inwentaryzacji erozji.
% Inwentaryzacja szczegółowa zagrożenia erozją. Inwentaryzacja szczegółowa wykonana jest na mapie topograficznej i glebowo-rolniczej w skali 1:5 000 wyłącznie dla obszarów, dla których opracowuje się projekty planów zagospodarowania przestrzennego i urządzenia gospodarczego. Skala opracowania zależy jednak od wielkości obszaru objętego projektem, stopnia zróżnicowania rzeźby terenu, występujących form erozyjnych i od skali map, jakie istnieją dla danego terenu. Na tej mapie zaznacza się także wyniki przeprowadzonej w terenie weryfikacji wyznaczonych (na podstawie kameralnych źródeł) zasięgów’ występowania erozji. Przy sporządzaniu inwentaryzacji szczegółowej należy również uwzględnić nieużytki poprzemysłowe (hałdy, zwałowiska, wyrobiska) podlegające erozji wodnej i wodnograwitacyjnej lub wietrznej. Na mapach zaznaczać także należy istniejące lub wykonywane zabiegi przeciwerozyjne – układy pól, skarpy, zadrzewienia i zadarnienia ochronne, stopień czynności wąwozów – przyczyny ich powstawania i rozwoju itd.
Kryteria wyznaczania stopni i zasięgów poszczególnych rodzajów erozji są takie same jak przy inwentaryzacji ogólnej, z tym że wyznacza się wszystkie stopnie erozji (1+5).